Arhiv Republike Srpske sa sjedištem u Banjaluci osnovan je 1992. godine. U njegov sastav ušli su bivši Arhiv Bosanske krajine Banjaluka, Regionalni arhiv Doboj i Istorijski arhiv Foča.

Arhiv Republike Srpske je republička upravna organizacija u sastavu Ministarstva prosvjete i kulture.

Članom 40 Zakona o ministarstvima ("Službeni glasnik Republike Srpske" broj 70/02) i članom 37 Zakona o arhivskoj djelatnosti ("Službeni glasnik Republike Srpske" broj 35/99 i 9/00) utvrđenu djelatnost Arhiv obavlja na cijeloj teritoriji Republike Srpske.

Na osnovu odredbe stava 2 člana 64 Zakona o kulturnim dobrima ("Službeni glasnik Republike Srpske" broj 2/95) Arhiv uživa status centralne ustanove zaštite kulturnih dobara.

Arhiv RS prikuplja, štiti, čuva, sređuje, obrađuje i daje na korišćenje arhivsku građu na cjelokupnoj teritoriji Republike Srpske.

Arhiv raspolaže sa ukupno 2.682,10 m² poslovnog prostora.

1. Sjedište u Banjaluci 1.522,10 m²:
   - depoi za smještaj i čuvanje arhivske građe 729,90 40 m²
   - kancelarije 392,40 m²
   - biblioteka 92 m²
   - čitaonica 25 m²
   - sala za skupove, predavanja i izložbe 40 m²
   - pomoćne prostorije 334,80 40 m²
2. Područna jedinica u Doboju sa ukupno 379 m²:
   - depoi za smještaj i čuvanje arhivske građe 262 m²
   - kancelarije 78 m²
   - pomoćne prostorije 39 m²
3. Područna jedinica u Zvorniku sa ukupno 50 m²:
   - depoi za smještaj i čuvanje arhivske građe 22,75 m²
   - kancelarije 17,50 m²
   - pomoćne prostorije 9,75 m²
4. Područna jedinica u Foči sa ukupno 467 m²:
   - depoi za smještaj i čuvanje arhivske građe 400 m²
   - kancelarije 44 m²
   - biblioteka 20 m²
   - pomoćne prostorije 3 m²
5. Područna jedinica u Trebinju sa ukupno 264 m²:
   - depoi za smještaj i čuvanje arhivske građe 135,90 m²
   - kancelarije 35,40 m²
   - pomoćne prostorije 92,70 m²

Arhiv grada Banjaluke osnovan je rješenjem Narodnog odbora grada Banjaluke, broj 4735 od 20. aprila 1953. godine.

Po odobrenju Izvršnog vijeća Narodne Republike Bosne i Hercegovine, broj 1719-14 od 30. maja 1956. godine, Arhiv grada Banjaluke prerasta u Sreski arhiv Banjaluka, nadležan za područja opština Banjaluka i Prijedor. Prava osnivača preuzeo je Narodni odbor sreza Banjaluka (rješenje broj 2170-1 od 29. juna 1956) uz saglasnost Narodnog odbora sreza Prijedor (rješenje broj 1291 od 15. februara 1956).

U toku 1958. godine u Mjesnom uredu Nova Topola osposobljeno je arhivsko spremište u kojem je deponovana arhivska građa prikupljena na području sreza Bosanska Gradiška. Ono je vremenom preraslo u Arhivski sabirni centar Bosanska Gradiška.

Za samo nekoliko godina Arhiv se razvio u uglednu ustanovu u čije se depoe slilo oko 250 fondova i 9 zbirki od neprocjenjivog značaja za izučavanje društvenih, političkih, ekonomskih, kulturnih i drugih prilika na području sjeverozapadne Bosne.

Započinje stručna obrada prikupljene arhivske građe iz perioda 1878-1918, 1919-1941. i 1941-1945. godine. Najveći dio građe, pisane na turskom, njemačkom i srpskom jeziku, pronađen je u zgradi u kojoj je Arhiv bio smješten - Banskoj upravi Vrbaske banovine (odnosno Narodnog odbora sreza Banjaluka). Nesređena građa preuzimana je u zatečenom stanju, bez primopredajnih zapisnika. Sa organizovanim preuzimanjem arhivske građe započelo se u toku 1961. godine.

Razvoj arhivske službe, silan priliv dokumentacije i jačanje svijesti o potrebi obaveznog obavljanja arhivske djelatnosti na cijeloj teritoriji Bosne i Hercegovine doveli su 1963. godine do osnivanja regionalne ustanove pod nazivom Arhiv Bosanske krajine sa sjedištem u Banjaluci.

Teritorijalnu i stvarnu nadležnost Arhiv Bosanske krajine je vršio na području srezova Banjaluka i Bihać, koji su preuzeli i osnivačka prava.

Arhiv Bosanske krajine i dalje se razvija, pa se formiraju novi sabirni centri u Prijedoru (1. aprila 1963), Jajcu (1. februara 1964) i Bihaću (15. aprila 1964).

U sabirne centre preuzet je velik broj fondova likvidiranih sreskih, opštinskih i mjesnih narodnih odbora.

Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina 1. januara 1967. godine preuzela je od srezova osnivačka prava i finansiranje djelatnosti Arhiva Bosanske krajine.

Razorni zemljotres, koji je 27. oktobra 1969. godine pogodio Banjaluku, neminovno je ostavio posljedice i na razvoj arhivske službe. Tek sredinom 1973. godine pronašlo se polovično rješenje smještajnih problema Arhiva. Zajedno sa Muzejom Bosanske krajine, Arhiv useljava u djelimično saniranu "Carsku kuću".

Od 1. januara 1974. godine, nakon ustavnih i teritorijalnih promjena, finansiranje preuzimaju 23 opštine (Banjaluka, Bihać, Bosanska Dubica, Bosanska Gradiška, Bosansko Grahovo, Bosanska Krupa, Bosanski Novi, Bosanski Petrovac, Cazin, Čelinac, Drvar, Jajce, Ključ, Kotor Varoš, Laktaši, Mrkonjić Grad, Prijedor, Prnjavor, Sanski Most, Skender Vakuf, Srbac, Šipovo i Velika Kladuša) za koje je Arhiv nadležan.

Osnivačka prava od Republike ove opštine preuzele su u toku 1976. godine.

U toku 1981. godine ukida se Arhivski sabirni centar u Bihaću. Poslove zaštite arhivske građe na teritorijama opština Bihać, Bosansko Grahovo, Bosanska Krupa, Bosanski Petrovac, Cazin i Velika Kladuša preuzima Istorijski arhiv Bihać - u osnivanju.

U toku 1983. godine ukinuti su i arhivski sabirni centri u Prijedoru i Jajcu.

Oružani sukob u Bosni i Hercegovini (1992-1995) ostavio je brojne negativne posljedice po arhivsku djelatnost. Do sredine 1993. godine na teritoriji Republike Srpske djelovali su Arhiv Bosanske krajine sa sjedištem u Banjaluci, Regionalni arhiv u Doboju i Regionalni arhiv u Srbinju/Foči.

Zakonom o ministarstvima ("Službeni glasnik Republike Srpske" broj 19/93) osnovan je Arhiv Republike Srpske sa sjedištem u Banjaluci i sa statusom samostalne republičke upravne organizacije.

U njegov sastav ulaze Arhiv Bosanske krajine u Banjaluci, Regionalni arhiv u Doboju (osnovan 16. februara 1954) i Regionalni arhiv u Srbinju/Foči (osnovan 1. januara 1976).

Članom 40 Zakona o ministarstvima ("Službeni glasnik Republike Srpske" broj 19/93) ponovo je promijenjen pravni status Arhiva. Danas je on republička upravna organizacija u sastavu Ministarstva prosvjete i kulture, sa stvarnom i teritorijalnom nadležnošću na cijeloj teritoriji Republike Srpske.

U Arhivu Republike Srpske, kao osnovne organizacione jedinice, formirani su:

• Sektor za sređivanje i obradu arhivske građe i
• Sektor za nadzor registratura, pravne i opšte poslove.

Sektor za sređivanje i obradu arhivske građe organizovan je na sljedeći način:

• Odjeljenje za sređivanje i obradu arhivske građe
  - Poslovi depoa i tehničko-tehnološke zaštite arhivske građe
  - Informaciono-dokumentacioni poslovi
  - Poslovi sređivanja i obrade arhivske građe
  - Poslovi opsluživanja korisnika i informisanja
  - Bibliotečki poslovi
• Odjeljenje za istraživački rad i prezentovanje arhivske građe
  - Poslovi prezentovanja arhivske građe i izdavačke djelatnosti
  - Naučnoistraživački poslovi
  - Poslovi kulturne, obrazovne i informativne djelatnosti.

U okviru Odjeljenja za sređivanje i obradu arhivske građe djeluje pet područnih jedinica organizovanih po teritorijalnom principu:

• Područna jedinica u Doboju
  (Vukosavlje, Derventa, Doboj, Modriča, Pelagićevo, Petrovo, Srpsko Orašje, Srpski Brod, Teslić i Šamac)
  Kralja Aleksandra 125
  Telefon: 053/229-435
• Područna jedinica u Zvorniku
  (Bijeljina, Vlasenica, Zvornik, Lopare, Milići, Osmaci, Srebrenica, Ugljevik i Šekovići)
  Ulica svetog Save broj 7
  Telefon 056/211-075
• Područna jedinica u Foči
  (Višegrad, Kalinovik, Rudo, Srbinje, Srpsko Goražde i Čajniče)
  Kralja Petra II
  Telefon: 058/571-966
• Područna jedinica u Trebinju
  (Berkovići, Bileća, Gacko, Ljubinje, Nevesinje, Srpski Mostar i Trebinje)
  Kralja Petra I Oslobodioca bb
  Telefon 059/261-670

Sektor za nadzor registratura, pravne i opšte poslove organizovan je na sljedeći način:

• Odjeljenje za zaštitu arhivske građe van arhiva
  - Poslovi nadzora registratura
  - Poslovi pružanja stručne pomoći imaocima registraturskog materijala
  - Poslovi vođenja evidencija o arhivskoj građi van Arhiva
• Odjeljenje za pravne i opšte poslove
  - Opšti, pravni i kadrovski poslovi
  - Finansijsko-računovodstveni poslovi

U Arhivu Republike Srpske zaposleno je 30 radnika (25 stručnih i 5 radnika na pomoćnim i tehničkim poslovima), od kojih 21 u Sjedištu u Banjaluci, 2 radnika u Doboju, 3 radnika u Zvorniku, 2 radnika u Trebinju i po jedan radnik u Istočnom Sarajevu i Foči.